لە زۆربەی ڕێکخراوەکاندا، جیاوازی ناکات کارگەیەکی نەریتی بێت یان ستارتاپێکی تەکنەلۆژی، شێوازێکی دووبارەبووەوە هەیە. هەمیشە چەند کەسایەتییەکی دیار لە چەقی سەرنجدان؛ ئەوانەی کە لە هەموو کۆبوونەوەکاندا ئامادەن، لە هەمووان بەرزتر قسە دەکەن و ڕۆڵی "شارەزای هەموو شتێک" دەگێڕن. بەڵام کاتێک تۆز و خۆڵی کۆبوونەوەکان دەنیشێتەوە، پرسیارێکی ترسناک لە ژێر پێستی ڕێکخراوەکەدا دەبیسترێت:
"ئەم کەسانە لە ڕاستیدا چەندە دەزانن؟"
لە زمانی پسپۆڕیی بەڕێوەبردنی جیهانیدا، هەندێک جار بەم کەسانە دەوترێت "Empty Suits" (قات و بۆینباخە بەتاڵەکان). ئەوانەی کە ڕواڵەتی سەرکردەیەکیان هەیە، بەڵام لە ناخەوە خاڵین لە کارامەیی. من پێم باشترە بە وشەیەکی ڕاشکاوانەتر ناویان ببەم: شەلاتانی ڕێکخراوەیی (Corporate Charlatan).
لە م وتارەدا بەتەمام دیاردە مەترسیدارەکەی "وەهمی زانین" شرۆڤە بکەم و بزانین بۆچی ڕێکخراوەکانمان بوونەتە بەهەشتێکی ئارام بۆ گەشەکردنی ئەم ئەکتەرانەی شانۆی ڕێکخراوەیی.
شەلاتانی ڕێکخراوەیی کێیە؟ (لەودیو ساختەکاریکردنەوە)
کاتێک باسی شەلاتان دەکەین، مەبەستمان ساختەکارێکی کلاسیک نییە. لە ژینگەی ڕێکخراوەییدا، شەلاتان ئەو کەسەیە کە بە زاناییەوە مەودای نێوان "ئەوەی هەیە" و "ئەوەی نیشانی دەدات" بەڕێوە دەبات. ئەو لەم مەودایەوە، هێز، نفوز و داهات بۆ خۆی دروست دەکات.
شەلاتانی ڕێکخراوەیی سێ تایبەتمەندیی سەرەکیی هەیە:
- بە بەکارهێنانی وشەگەلی پسپۆڕانە و ئاڵۆز، وێنەی "نوخبە"یەک دروست دەکات.
- نەزانیی کەسانی تر وەک "سەرمایە" بەکاردەهێنێت.
- وردە وردە، وەهمی زانینەکەی جێگەی زانستی ڕاستەقینە لە مێشکی بەڕێوەبەرە باڵاکاندا دەگرێتەوە.
"لە دەرەوەی ژووری کۆبوونەوە، ئەوەی لێیان دەمێنێتەوە تەنیا 'هەست'ـە، نەک 'شیکاری'. ئەو هەستەی کە: ئەو زۆر دەزانێت، بەبێ ئەوەی بزانین بە تەواوی چی دەزانێت."
خواستراوی دکتۆر شەلاتان و دەرمانی پەرجوو
لەوانەیە کارتۆنی سمرڤەکان (Smurfs) و کەسایەتیی "دکتۆر شەلاتان"تان لە یاد بێت. ئەو دەرمانێکی دەفرۆشت کە بانگەشەی دەکرد دەرمانی هەموو دەردەکانە. ئێمە ئەمڕۆ وەشانی مۆدێرن و شیکپۆشی هەمان دکتۆرمان لە ڕێکخراوەکاندا هەیە.
ئەوان لەبری دارستان، لە ژوورەکانی ستراتیژیدا دادەنیشن و لەبری شیلەی جادوویی، وشەکانی وەک "گۆڕانکاریی دیجیتاڵی"، "ئیکۆسیستەم"، "چابکی" و "پارادایم شیفت" دەفرۆشن. ئەوان فرۆشیاری چارەسەری جادویین بۆ کێشە ئاڵۆزەکان؛ چارەسەرگەلێک کە لەسەر پاوەرپۆینت نایاب دەردەکەون بەڵام لە جێبەجێکردندا بوونی دەرەکییان نییە.
بۆچی ڕێکخراوەکان دەبنە زەمینەی گەشەکردنی ئەم کەسانە؟
شەلاتانەکان مشەخۆری سیستەمە نەخۆشەکانن. ئەوان لە هەر خاکێکدا گەشە ناکەن. بە بڕوای من، چەند کەمایەسییەکی (Bug) سیستەمی دەبێتە هۆی گەشەکردنیان کە لە زاراوەی جیهانیدا پێی دەوترێت Corporate Theater (شانۆی ڕێکخراوەیی):
- هونەری بەڕێوەبردنی تێگەیشتن (Impression Management): ئەوان دەزانن کەی بێدەنگ بن بۆ ئەوەی قووڵ دەرکەون. ئەوان مامۆستای یاریپێکردنی وشەکانن. کاتێک پێوەری هەڵسەنگاندن لە ڕێکخراوەکەدا "داتا" نەبێت، ئەوا "قسەزانی" براوەی گۆڕەپانەکەیە.
- براندی کەسیی بەتاڵ: ئەوان لە هەموو وێنە تیمییەکاندا لە ڕیزی پێشەوەن. تۆڕسازی (Networking) بۆ ئەوان ئامرازێکی فێربوون نییە، بەڵکو ئامرازێکە بۆ دروستکردنی "ئەڵقەی پاراستن" بۆ ئەوەی کەس بوێری ئەوەی نەبێت ڕەخنەیان لێ بگرێت.
- مەترسیی ناهاریکار (Asymmetric Risk): پڕۆژەی گەورە و تێچووبەرز پێناسە دەکەن. ئەگەر سەرکەوتوو بوو، دەبنە پاڵەوان. ئەگەر شکستی هێنا، هەزاران بیانوویان هەیە (بازاڕ خراپ بوو، تیمەکە هاوکار نەبوو). ئەوان پاداشتەکە وەردەگرن، بەڵام باجی شکستەکە پشکدارەکان و فەرمانبەران دەیدەن.
٤ کەسایەتیی باوی شەلاتانە مۆدێرنەکان
با کەمێک وردتر بینەوە. ئەگەر زۆرە ئێوە بەرەوڕووی یەکێک لەم ٤ جۆرە بووبێتنەوە:
- شەلاتانی ستراتیژی: مامۆستای بەڵگەنامە بێکۆتاکان. باسی داهاتوو دەکات بەڵام لە بڕیاردانی ئەمڕۆدا بێدەسەڵاتە.
- شەلاتانی KPI: جادووگەری ئێکسڵ (Excel). هێڵکارییەکان هەمیشە سەوز و ڕوو لە سەرێین، بەڵام واقیعی کۆمپانیاکە لە داڕماندایە.
- شەلاتانی کلتوور: هەمیشە باسی "خێزانی ڕێکخراوەیی" دەکات، بەڵام لە پراکتیکدا شایستەسالاری دەکاتە قوربانی پەیوەندییەکان و خزمایەتی.
- شەلاتانی تەکنیکی: ئینسایکلۆپیدیای وشە کلیلدارەکانە (Buzzwords)، بەڵام توانای چارەسەرکردنی بچووکترین کێشەی (Bug) سیستەمێکی نییە.
ڕێگاچارە: تێپەڕین لە نواندنەوە بۆ ئەنجامدان (Performance)
بوونی ئەم کەسانە تەنیا کێشەیەکی ئەخلاقی نییە؛ مەترسییەکی ستراتیژییە کە دەبێتە هۆی داماڵینی متمانەی نوخبەکان. بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دیاردەیە، دەبێت یاساکانی یارییەکە بگۆڕین:
- پیرۆزکردنی «نازانم»: کلتوورێک دروست بکەین کە تێیدا گوتنی «نازانم» نیشانەی ڕاستگۆیی و متمانەبەخۆبوون بێت، نەک لاوازی. ئەمە واتە داماڵینی چەکی ئەو کەسەی کە خۆی وەک زانای هەموو شتێک نیشان دەدات.
- داتاسەنتەریی توندڕەوانە: هەر بانگەشەیەکی جوان دەبێت بە پێوەرە وردەکان بپێورێت. جوانیی قسەکردن نابێت جێگەی دروستیی داتا بگرێتەوە.
- جیاوازیی نێوان هەڵە و فێڵ: هەڵەی ڕاستگۆیانە دەرفەتێکە بۆ فێربوون، بەڵام فێڵی ئاگادارانە دەبێت هێڵی سووری ڕێکخراوەکە بێت.
قسەی کۆتایی؛ ئاوێنەیەک لە بەردەم بەڕێوەبەراندا
شەلاتانەکانی ڕێکخراوەیی تەنیا "کێشەیەکی دەرەکی" نین؛ ئەوان "ئاوێنە"یەکن. ئاوێنەیەک کە نیشانی دەدات کلتووری ڕێکخراوەییمان لە کوێدا لاوازە کە پاداشتی "نواندن" زیاتر لە "کاری ڕاستەقینە" دەدات.
ئەگەر بوێریمان هەبێت و سەیری ئەم ئاوێنەیە بکەین، دەتوانین لەبری لابردنی مرۆڤەکان، زەمینەیەک دروست بکەین کە تێیدا شایستەیی ڕاستەقینە، دەنگێکی بەرزتری لە وەهمی زانین هەبێت.
ئێوە چۆن بیر دەکەنەوە؟ ئایا ئەزموونی کارکردنتان لەگەڵ کەسانی لەم شێوەیە هەبووە؟ خۆشحاڵ دەبم بۆچوون و ئەزموونەکانتان لە بەشی کۆمێنتەکاندا بخوێنمەوە.